Clan Donald

[Home] [News] [Magazine] [Bookshop] [Genealogy] [Mail] [Wiki] [Links] [Forum[Back] [Up] [Next]

[Chiefs] [Australia] [Canada] [New Zealand] [USA]

Clan Donald Magazine No 12 (1991) Online

Leabhraichean Chlann Raghnaill By Professor William Gillies Department of Celtic, University of Edinburgh

Bidh cuimhne aig luchd leughaidh Irisleabhar Chlann Domhnaill air an aiste "In search of the Red Book of Clanranald" a chuir Raghnall Mac 'ille Dhuibh an cl bho chionn beagan bhliadhnaichean air ais (faic Iris 8 (1979), 43-51), anns an do chruinnich e na bha ii thaotainn mun "Leabhar Dhearg" a chidh air iomrall agus mun "Leabhar Chlann Raghnaill" a tha againn. Math dh'thaodte gun tug iad an aire cuideachd gu bheil iomradh aig lain Mac 'ille na Brataich air an Leabhar Dhubh anns an obair aige The Beatons (Dun Eideann 1986 faic gu h-araidh t d 16 20) Mheudaich an dithis seo, comhla ri caochladh sgoilearan eile, ar n-elas mu eachdraidh Leabhraichean Chlann Raghnaill; agus tha ihios gum bi tuilleadh ri rdh air a' chuspair aig Mgr. Mac 'ille Dhuibh anns a' Chlr Lmh-sgrobhainnean Gidhlig a tha e an drsda a' deasachadh do dh'Urrasairean Leabharlann Niseanta na h-Alba: faic "The Gaelic Manuscripts of Scotland", ann an Alba agus a' Ghaidhlig (deas. W. Gillies, Dn Eideann, 1989), t.d. 146-74.

Is ann air an stuth a tha san d lmh-sgrobhainn iomraiteach seo a tha mi thin ag obair - obair anns an robh mi an ss treis mhath -se sin na h-eachdraidhean agus a' bhardachd is eile a tha annta. Tha dil agam a-nis an stuth sin fhoillseachadh an ine nach bi romhr. Anns an earrainn a leanas tha mi a' dol a rdh beagan mun obair agam agus mu dhreach an leabhair a thig a-mach air a silibh. Mun tisich mi air sin, ge t, is fhearr dhomh rud beag a mhneachadh: ged a tha sinn a' tuigsinn nach e an Leabhar Dearg a tha againn an diugh an "Leabhar Dearg Chlann Raghnaill" a bhathar a' creidsinn a bha ann, agus nach ann do Chloinn Raghnaill a bhuineas an Leabhar Dubh anns a' cheud dol a-mach, bidh mi anns an aiste seo a' toirt aon char eile as na h-ainmean stidhichte.

Tisichidh mi, ma t, le cunntas aithghearr air cur ri chile an Leabhair Dheirg agus an Leabhair Dhuibh. Tha e coltach gun do sgrobhadh a' cheud thear (no a' chuid as motha dheth) le Niall Mac Mhuinch, bard oifigeil Mhic 'ic Ailein, timcheall air 1700. (Gheibhear iomradh air Niall agus air a shaothair aig an 011. Derick Thomson ann an "The Poetiy of Niall MacMhuirich", Transactions of the Gaelic Society of Inverness, 46(1970), 281-307.) Se bha fa-near do Niall eachdraidh Chlann Raghnaill a chur sios, an d chuid mar chuimhneachan air beatha agus gnomhan uachdarain Chlann

Domhnaill agus Chlann Raghnaill troimh na linntean, agus (aid a bha cha mhr a cheart cho cudthromach dha-san) airson balladon a thogail an aghaih luchd-eachdraidh eile a bha, ar leis, a' danamh leth-breith air Chloinn Domhnaill. 'Nam measg sin tha e inntinneach ainm Sherais Bhochanain (George Buchanan) fhaicinn: fi 's aig an am sin, tuigidh sinn, dh'fhaodadh sealladh a' Ghoul air a' Ghidheal bualadh air an digh anns an robh an Gidheal 'ga mheas them. Co dhibh, thug Niall a-steach don leabhar aige stuth a thog e lmh-sgrobhainnean Gidhlig cue -cunntais air na Meadhon Aoisean air Ghidhealtchd agus bardachd cirte a rinneadh do na cinn-theadhna - agus, gu hraidh airson nan linntean a b'thaisge air a latha fhein, seanchas a gheibhte, is dcha, bho bheul-aithris. An uair a rinig an sgeulachd a linn 's a chuimhne fhin (Se sin bho mheadhon an l7amh linn deug) b'urrainn dha tarraing as na chunnaic agus na chuala e 'na ige agus bhon am sin gu am sgrobhaidh an Leabhair. A bharrachd air seo sgrobh Niall sios roinn de dhin eile san Leabhar Dhearg, agus sgrobh cuid-eigin eile bardachd ann cuideachd an didh bs Nill - anns na 1720an a rir choltais.

Tha stuth an Leabhair Dhuibh gu math nas sgaoilte 'na ghn. Tha lethbhreac ann de dh'eachdraidh Chlann Domhnaill, air a thogail gun earaiginn as an Leabhar Dhearg -rir gach coltais, ach le tomhas de dh'atharrachaidhean a rinneadh leis an sgriobhadair: posan air am fgail as agus fiosrachadh eile air a shadadh a-steach an siod 's an seo. Tha bardachd Ghidhlig Eirinn agus Albainn ann cuideachd, agus gu ler de stuth eile am Beurla agus an Laideann. Thathar a' danamh a-mach gur h-e Crisdean MacBheatha ainm an thur a sgriobh na h-earrannan anns a bheil idh agam-sa den Leabhar Dhubh, gur h-e Peutanach de chinneadh nan lighichean ainmeil a bha ann, agus gu robh cosnadh aige mar oide-foghluim aig fear de na teaghlaichean Domhnallach a bha cmhnaidh ann an ceann a-math na hEireann. Is dcha gun robh oideachas igridh an teaghlaich sin a' gabhail a-steach seanchas an sinnsirean ann an Albainn, agus gur h-e sin as coireach gum bi cunntas an Leabhair Dhuibh a' gearradh as mion-phuingean a bhuineas ri eachdraidh nan Eilean agus aig an aon am a' cur barrachd cudthrom air Clann Domhnaill ann an Eirinn na tha cunntas Nill 'ic Mhuirich. Se fear de na deifearan as motha a tha eadar an d lmh-sgrobhainn san taobh seo nach do dh'fhg Crisdean a-staigh na marbhrannan a chuir Niall a-steach mar annlann air a' chunntas pris aige.

Is iad na h-eachdraidhean (agus a' bhardachd) a bhuineas ri Clann Domhnaill am promh-chuspair rannsachaidh a tha agamsa. Tha aithris Neill 'ic Mhuirich, mar a tha e againn anns an Leabhar Dhearg agus anns an Leabhar Dhubh, 'gar toirt air ais gu linn Shomhairle Mhic Gille-Bhrde (se sin gu meadhon an dara linn deug). Air dhigh. tha an aithris aige a' tiseachadh gu math nas trithe na sin, l eis an Eachdraidh-bhreige mu theachd nan Gidheal gu Eirinn o shean, agus leis an t-seanchas mu dhidhinn tuineachadh sol  Cholla Uais an Al bainn. Ach is ann mar thianais air uaisl e sloinneadh Chlann Domhnail l a tha an stuth seo a' nochdadh: ndur de Roimh-rdha a leigeas thaicinn gu bheil  iad seo air an theadhainn as irde inbhe ann an saoghal  luchdfoghl uim nan Gidheal . CO dhibh, tha an "eachdraidh eachdraidheil" (ma dh'fhaodas mi a chur mar sin) a' tiseachadh l e Somhairl e agus a' l eantainn beatha agus gnomhan gach ceannaird a thinig as a dhidh gu bthadh Tighearnas nan Eilean agus an uair-sin sios gu deireadh an t-seachdamh l inn deug. Tha tomhas math de ndur a' chroinigeil 'na ghn, gu h-raidh anns na ceud earrannan; ach aig a' cheann thal l tha bias neo-chumanta air aithris an Leabhair Dheirg seach a' mho-chuid den t-sersa ud, aig cho pearsanta beothail  's a tha teisteanas Neill  - mar eisimpleir ann a bhith a' deiligeadh ri cogadh Alasdair mhic Cotta agus Mhuntris - agus aig cho soirbheachail 's a bha an deuchainn r a rinn e ann a bhith measgachadh bardachd is eachdraidh anns na h-earrannan a tha aige air Tighearnas nan Eilean.

Tha iomadach ceist ri fuasgladh aig fear deasachaidh theagsaichean lmh-sgriobhainnean mum faigh e air aon loighne a sgriobhadh a-mach anns an digh sam bi e a' nochdadh aig a' cheann thail . Saoil am bu chir dha bhith cho dleas 's as urrainn dha don lmh-sgrobhainn no cho cuideachail 's a ghabhas don l uchd-leughaih? An uair a tha roghainn ann, am bu chir dha facail an Oghdair no facail an sgrobhadair a riochdachadh? De na bheir a seachad de mhneachadh agus c dh a bheir e sin - do sgoil earan eile no don "leughadair choitcheann" nach cii idir cho foghluimte fiosrachail mun chuspair? Bu toigh team a-nise beagan a rdh mu chuid de na ceistean snraichte a dh'irich anns an obair agam fhn, agus na dighean san do threagair mi iad.

B'i a' cheud cheist mhr, d an ordugh a chuirinn air an stuth a bha mi dol a dh'flioil l seachadh. Thining atharrachadh inntinn orm turus no dh bho thisich mi air an obair seo, caochladh bhl iadhnaichean air ais; ach tha mi nise cur romham mar gum b'e "Leabhar Neill  'ic Mhuirich" a chur air beulaibh an t-saoghail. Tha sin them a' freagairt aon sreath de cheistean cue: is e an Leabhar Dearg am bun-teags a tha agam san tharsaingeachd, ged a dh'fheumas sinn a bhith an eisimeil air an Leabhar Dhubh far a bheil an Leabhar Dearg a dhth oirnn. Thisich mi, ma t, leis a' chunntas eachdraidheil mar a tha e anns an Leabhar Dhearg (a' gabhail a-steach bardachd agus sloinntireachd). Cha b'fhuilear dhomh digh fhaotainn, cuideachd, air leughaidhean an Leabhair Dhuibh a riochdachadh, air chor 's gun nochdainn ciamar a tha e air a dheifearachadh on fhear cite. Airson a' chrr, roinn mi an stuth a-reir a chuspair agus rangaich mi e a-rir cho dlth 's a bha a. bhuntanas ris a' phromh-chuspair. Seo an rangachadh a bha agam: (1) nithean cue san Leabhar Dhearg co-cheangailte ris a' phriomh-chuspair, ach a-mhin gun do chuir Niatl sos iad, sgapte bho chile, ann an ciltean cite air feadh an imh-sgriobhainn; (2) nithean cue a sgrobh Niait san Leabhar Dhearg, nach cit am buntanas aca cho dtth ris na h-eachdraidhcan aige, ged a tha buntanas air choir-eigin ann. Cha robh mi cho cinnteach aig an thor thoiseach d~ dhanainn leis na sersachan cite: (3) posan a sgrobhadh a-steach dhan Leabhar Dhearg an deidh bs Neill ; (4) stuth as an Leabhar Dhubh nach d'fhuaireadh as an Leabhar Dhearg, ach a tha 'na dheidh sin a' dol  meadhonach math cmhl a ris; agus (5) stuth nach cil  idir co-cheangailte ri eachdraidh Chl ann Raghnaill ach a-mhin anns an t-seagh gu bheit e (mar gum b'ann) anns an aon leabaidh ris an eachdraidh sin. Leis an thrinn innse, chrdadh e rium thin gle mhath a h-uile dad a chumail a-staigh. Ach dh'theumainn sil a bhith agam ri meudachd an leabhair: d chanadh na daoine bha gu chur an cl dhomh? Tha a' cheist sin an ire mhath fosgaitte thathast. Math dh'thaodte gun nochd na tn sersachan mu dheireadh, no cuid dhiubh, ann an cl beag aig deireadh an leabhair; air an limh cite, tha feadhainn de na nithean seo a tha cho for inntinneach gu bhcil mi titheach air am faicinn an cl leotha fhein.

A thaobh nan ceistean farsaing cite a thinig orm am fuasgladh mar thear-deasachaidh is fhiach na co-dhnaidhean a leanas ainmeachadh. Tha Gidhtig an Leabhair Dheirg agus an Leabhair Dhuibh gu math cadar-dhealaichtc 'na dreach bho Ghidhiig an t an diugh, agus tha litrcachadh caran mi-riaghailteach a' dmhlachadh an sgte a tha cadar i agus teughadair a tha cieachdte ri Gidhtig an l an diugh a-mhin. Dh'thaodte an litreachadh a leasachadh air dhigh 's gun tigeadh e nas therr ri sit agus tuigse an leughadair. Ach dh'thgadh sin gun caillte btas an lmhsgrobhainn; agus aig a' cheart am dh'fheumte atharrachaidhean cite a dhanamh air a' chnain them mum biodh a' Ghidhlig soilleir gu ler airson a' mhr-chuid. Mar sin chuir mi romham litreachadh an lmh-sgrobhainn a chur an cl (ach giorrachaidhean a tionadh a-mach, pungadh a chur a-steach, agus mearachdan a cheartachadh mar bhios iomchaidh). Mar sin cha bhiodh cis gearain aig sgoil earan cnain no aig daoine a tha cieachdte ris a' Ghidhtig Chlasaigich. Airson gnothaichean a shoiiteireachadh do chch chuir mi eadar-theangachadh ris - aid a tha bhaisteach gu ler ann an teabhraichean bardachd an Scottish Gaelic Texts Society - agus tha ntaichean agus roimh-rdha agus faclair agam a chuidicheas an teughadair gu bith d an Ire aig a bheil e a thaobh tuigse cnain, eachdraidh is cite.

Bha mi fortanach an uair a ghabh mi an obair seo os timh gun d'thuair mi bhon Ottamh Kenneth Jackson na ntaichean aige them agus aig an Ollamh Risteard Best air danamh an d tmhsgnobhainn agus air lmhan sgriobhaidh nam fear a chuir peann nutha. (Bha dit aig aon am aig an Otlamh Jackson them Leabhraichean Chlann Raghnaill a dheasachadh; dh'iarr e beachdan R.I. Best seach gum b'esan a b'thiosrachaite an Eirinn mu imh-sgrobhainnean Gidhlig aig an am sin.) Thisich mi thn air ballachan a thogail air na lraichean a dh'fhg na sgoitearan seo romham. Obair thaitneach a bha ann airson a' chuid a bu mhotha dhith, agus lion mi gu ier thoighlichcan leis an stuth a bha mi a' cruinneachadh - air cnain, ainmean dhaoine is iteachan, agus eachdraidh, aid sam bith a dh'thaodadh a bhith gu feum dhomh. Mar a b'thaide a chidh na 8Oan air adhart, ge t, sann a bu lugha bha mi faighinn de thide airson an stuth seo (agus creid thusa gu robh meatl  dheth agam a-nis!) a chur an altaibh a chiie. Ach is ann as an thath a thig an soirbheas: le cuideachadh bho Urras Foghluim Shir lain Domhnallaich thuair mi "bliadhna shbaideach" bho mo dhrcuchd anns an Oilthigh eadar Foghar 1989 agus Foghar 1990.

Rinn seo deifear gl mhr. Chidh agam air na teagsaichean gu lir a chur air meanbh-chlir coimpitair, agus air an deasachadh a rir nam pnionnsabailean a dh'ainmich mi shuas. Chuir mi an crn mr ud de ntaichean an rdugh, agus tha mi nise 'gan roinn eadar roimh-rdha, err-ntaichean is eile. Thinig deannan math de rudan Ura an ird thad 's a bha mi a' cur nan teagsaichean air coimpitar, agus tha mi thathast ag obair air an eadartheangachadh. Mar sin, cha do rinig am bta cala thathast; ach tha i a' sneadh air. Mar a thubhairt mi, tha dil gun nochd an leabhar agam anns an t-sreath ainmeit a bhios a' tighinn a-mach fo bhratach an Scottish Gaelic Texts Society; tha mi 'n dchas gum bi e airih air a chuidcachd.

The Books of Clanranald

Recent scholarship includes several works with a bearing on the history of Clan Donald, and a new edition of the Books of Clanranald is planned as a further contribution on that front. The "Red Book", principally the work of Neil MacVurich, and the "Black Book" with its Antrim connections, are of importance for Highland history down to the end of the seventeenth century in a number of ways. The nature of the material and the relationship between the two manuscripts pose several questions of principle for the prospective editor. The core of the new edition will be "Neil MacVurich's Book" - the history of his patrons' people in the form in which he wanted to present it. Neil's Gaelic is the old literary language, although his style is relatively simple. For this reason, and because of the interest of the Clan Donald histories to many who are not specialists in early Gaelic, a translation is being added and will appear en face. The text as published will also be fully annotated and indexed. Work on the new edition was greatly expedited by a grant from the Sir John MacDonald Educational Trust, which enabled the editor to take sabbatical leave during the academic year 1989-90. As a result, work is now at an advanced stage: it is expected that the book will be published by the Scottish Gaelic Texts Society, hopefully during the coming year.

Feedback.  If you have any comments, additions or corrections to this article, please post them in the forum as a new thread here. Please make the title of your post the title of the article and put a link back to the article in your post. You will have to register to join the forum.

[Home] [News] [Magazine] [Bookshop] [Genealogy] [Mail] [Wiki] [Links] [Forum] [Back] [Up] [Next]
 

Google

 

web

clandonald.org.uk

[Chiefs] [Australia] [Canada] [New Zealand] [USA]

We not accept liability for material published on advertisers' and other external sites. Click here to advertise on www.clandonald.org.uk. Hosted by Heart Internet.