Clan Donald

[Home] [News] [Magazine] [Bookshop] [Genealogy] [Mail] [Wiki] [Links] [Forum[Back] [Up] [Next]

[Chiefs] [Australia] [Canada] [New Zealand] [USA]

Clan Donald Magazine No 6 (1975) Online

Sgeul Nam Bard le Iain A. MacDhomhnaill.

Bithidh luchd eachdraidh is sgrobhaichean Gallda eile a' cur f'ar comhair nach robh anns na seann Ghaidheil ach sluagh ardanach borb gun umhail. Seo a' bharail a bh'aig mran air na daoine bho'n tainig sinn suas gu ruige na naoidheamh linne deug. Tha feadhainn ann fhathast, ach tha mi'n dchas nacheil iad ach tearc, a tha de'n bharail nacheil anns a' Ghaidhlig ach cainnt bhorb gun dreach gun loinn. Chaneil cothrom againne mar Ghaidheil air an aineolas sin a gheibhear am measg dhaoine a tha 'gem meas fhin rud-eigin adhartach agus coimhlionta. 'Se mo bharail fhin gun robh litreachas agus cel am pailteas aig na seann Ghaidheil an uair a bha cearnan eile na duthcha gu math easbhuidheach a thaobh sco. Tha mi a' smaoineachadh cuideachd gu bheil againn an Gaidlhlig an diugh litreachas cho agus is dcha nas fherr na tha aig luehd na Beurla an Alba. 'Se as motha tha cur orm a thaobh sco nacheil sinn fhin mar Ghaidheil a' toirt 'aite agus urram do'n litreachas sin a th'againn. Chan fhoghainn dhuinn idir a bhith seinn ran 's a' dol gu ceilidhean mra an Glaschu is an itean eile. Chaneil mi ro chinnteach idir gun d'rinn na ceilidhean is na mdan a th'ann mran feum do'n Ghaidhlig.

Aig an am a th'ann thigeadh dhuinn sil a thoirt air ais is beachdachadh air an ionmhas luachmhor a thainig thugainn a nuas troimh na linntinn. Ma ni sinn sin gu cramach maith dh'fhaoidte gum faigh sinn dealbh choimhlionta air na lithean a bh'ann agus gun cuir sinn meas is urram air ar litreachas, air ar cel agus air gach subhailc luachmhor a tha fuaighte ruinn mar shluagh.

Ged a tha a' Ghaidhlig a' bsachadh san Eileen Sgitheanach bha latha eile aice. An uair a bha cinn chinnidh eile na Gaidhealtach a' toirt urram do na bird bha an cuid fhin aig cinn chinnidh an Eilein. Ged nacheil mran air sgeul de shaothair nam brd mhra a bha sin tha eachdraidh is beul aithris a' toirt cnntais orra. Tha fhios againn gun robh ne seann bhird a' cur seachad ine mhr ag ionnsachadh na h-ealain is gun robh elas farsaing aca air cnain, air rannaigheacht is air eachdraidh. Cha b'ionnan cainnt nam brd agus cainnt ant- sluaigh aig an am agus b'e cuspair an cuid brdachd sloinneadh agus eachdreidh an teaghlaich do'm buineadh iad.

Seo ageibh aon rann a rinneadh do aon de na Domhnallaich o shean.

Nior ghlac claith colg na gunna
Sgiath r linn no lann tana:
Cothrom cruais do ghle an ghiolla.
E Sionna o'n Bhuais o'n Bhanna.

Chi sibh bhuaithe sin an gne Gaidhlig a chleachta agus an t-elas a bh'aig a' bhrd air ainmean aibhnichean an Eirinn.

Aig an am ud bhiodh na bird againne a' dol a dh'Eirinn agus tha sgeul againn cuideachd air bird Eirionnach a bhith tighinn do'n Ghaidhealtachd. Bha bird aig MacLeoid Dhunbreagain ris an abrar O'Muirgheasn  agus  tha  cnntas  air  cuid  dhiubhsan  a  bhith bliadhnachan an Eirinn. Tha e air a radh cuideachd gun robh cuid dhiubh 'nam bird aig MacIlleathain am Muile. Chi sinn bhuaithe sin nach b'e Mairi Nighean Alasdair Ruaidh na an Clarsair Dall a cheud fheadhainn a fhuair aoidheachd o Chlann MhicLeoid Dhunbheagain. Gu dearbh chaneil cinnt idir air gun robh a h- aon dhiubh sin air am fasdadh agus air am paigheadh mar bhird teaghiaich mar a bha O'Muirgheasn. Tha cnntas air fear dhiubhsan a bhith san teaghlach san t- seachdamh linn deug. Chaneil teagamh air nach e ite snraichte a bha an Dunbheagain anns na linntinn a bha sin. Bha meas air brdachd agus air cel agus bha an sluagh a' cur earbsa agus taic anns a' cheann cinnidh. Cha b'iongnadh idir an Clarsair Dall a bhith cho dubhach an uair a thug e f'anear nach robh meas gu bhith air a leithid tuilleadh. Seo mar a thuirt e fhin ann an Oran Mor MhicLeoid.

Chaidh a' chuibhle mu'n cuairt
Ghrad thionndaidh gu fuachd am blths'
Do chunnacas fin uair
Dn ratha nam buadh seo thrigh;
Gheibht' ann tathaich gach duain
Is iomadh maitheas gun chruas gun chs
Dh'fhalbh an latha sin uainn
Is tha na taighean gu fuaraidh fs.

Chaneil mise ag agairt gur h- e Sgitheanach a bh'anns a' Chlarsair idir. Ged a b'ann do Leodhus a bhuineadh e fhuair a aoidheachd an Dunbheagain agus tha mi cinnteach nach bann a thaobh 's gum b'e Leodhusach a bh'ann a fhuair e sin.

Cha mh na sin a tha mi ag radh gu bheil fios agam co dhiubh a bhuineadh Mairi  Nighean Alasdair Ruaidh do na Hearadh no do'n Eilean Sgitheanach. Chaneil mise ag radh ach gun do choisinn a buadhan dhith ite agus aoidheachd an Dunbheagain. Is an fior dhuilich a bha i a bhith air a fgradh as an ionad sin a chuir a leithid a mheas air na buadhan sin a bhuilicheadh oirre. Tha sco soilleir bho na briathran a chleachd an Luinneag MhicLeoid.

Is mi am shuidhe air an tulaich,
Fo mhulsd 's fo imcheist,
Is mi ag coimhead air Ile,
Is ann de m' iongnadh san am seo.

Bha mi uair nach do shaoil mi
Gus an do chaochail air m'aimsir
Gun tiginn an taobh seo,
Dh'amharc Dhiuraidh a Sgarbaidh.

'S gu d nise tha na h- earranan sin ag innseadh dhuinn mu'n Eilean Sgitheanach aig an am? Nacheil fhios gu bheil, gun robh taobh aig na bird ri Dunbheagain agus nach ann dhaibh a b'fhiach. Bha meas air cel agus air brdachd an seo agus nach math an innseadh sin air na cinn chinnidh a thug aoidheachd is ite do na bird. Tha e doirbh leam a chreidsinn nach robh an sluagh uile air an deagh dhigh aig an am sin ach bha am eile ri thighinn orra agus bha an Clarsair Dall mothachail air a sin.

Ach cha b'e Leodaich Dhunbhagain a mhin a thug aoidheachd do na bird. Bha an teaghlach ris an abrar Clann a' Bhird ri am faotainn air aoidheachd aig Domhnaillaich an Eilein agus eadhon anns an ochdamh linn deug chi sinn gun robh ite aig a' bhrd an teaghlach shleibhte. Mu mheadhon na linne sin tha a air a radh gun tug Sir Seumas inbhe bird do MhacCodrum, am brd Uibhisteach.

Thug  bard  eile,  Iain  Lom, iomradh air fear eile de na Domhnallaich mu thoiseach na seachdamh linne deug. Seo mar a labhair esan mu'n teaghlach sin ri inn ceann cinnidh ris an abrar Domhnall Gorm Og Mac Ghilleasbuig Chleirich.

Bidh cruit is clrsaich
Is mn uchd - illidh
'N tur nan taileasg gerr.
Foirm nam pioban
'S orghain Ltich
'S cirn 'gan Lonadh ard.

C nise theireadh gum bu bhaile bochd a leithid sin a dh' ite 's bu mhath leinn a chreidsinn nach biodh is air sluagh am feadh 's a bha aignidhean nan ceann cinnidh air cuspairean. cho siuimte.

Bha ite s'onraichte aig a' bhrd an teaghlach a' chinn cinnidh agus seo mar a thuirt fear dhiubh fin mu'n ite air an robh iad dligheach.

Dlighidh onir na n- ollamh
A bhith a ccomhaidh re' h- iarla
Agus cuairt gacha tuaithe
Ceithre uaire sam bliadhna.

Tha sin a' ciallachadh gum bu dlgheach am brd air ite aig bord a' chinn cinnidh agus air aoidheachd bho'n tuath ceithir uairean sa'bhliadhna.

Cha b'iad na Leodaich agus na Domhnailaich a mhain air a bheil sgeul againn ann am brdachd an Eilein. Tha ran sonraichte again anns a bheil iomradh air a thoirt air fear de Chlann Fhionghuin an t-Sratha. Tha cuid a' smaoineachadh gur h-e Iain Lom a dh'fhag again an t- ran sco ach tha cuid eile de'n bharail nacheil cinnt idir air c a rinn e. Ach 's coma, is math is fhiach e a leughadh agus is gasda an t- iomradh a th'againn air cuspair an rain.

Seo mar a thuirt am bard.

Cha b'e 'm fasan bh'aig cch
Seo ghlac thu mar ghnh
Bhith smachdail mu'n mhl air tuaith.
Dhomhsa h'aithne do bheus
'N am dol fodha do'n ghrin
Chluinnte farum non teud mu d'chluais.
Bhiodh do ghillean ag l
Stip ln ac' air brd
Cuirn airgid 'nan drn mu'n cuairt.

Chaneil sin cho aocoltach ris gach iomradh a th'againn air na teaghlaichean eile a dh'ainmich mi. Ach mar a thachair an Dunbheagain agus an Sleibhte bha atharraichean mra ri thighinn.

Ma bheir sinn sil air ainmean nam brd air a bheil sgeul again anns ant- seachdamh linn deug chi sinn nach e a mhain gun robh ite snraichte aig na bird anns na teaghlaichean air an robh mi bruidhinn ach gun robh cuid dhuibh fhin ri brdachd cuideachd. Bha seo fior air feadh na Gaidhealtachd agus anns 'an t- siathamh agus anns an t- seachdamh linn deug tha againn mar gum b'eadh tri gnethan bardachd. An toiseach tha againn na bird mhra no na h- ollamhan mar a thuirt mi roimhe. A ritis mar a chi sinn an ceartuair tha againn na h-oidhirpean a rinn cuid de na teaghlaichean mra fhin. Tha again cuideachd bardachd a dh'fhaodamaid ainmeachadh air bird nam bailtean.

Ann  an  teaghlach  an t-Sratha tha againn  Lachlainn  mac Thearlaich Oig. Bha esan mar a bha an Clarsair Dall fhin mothachail air na h- atharraichean a bha tighinn air a' Ghaidhealtachd agus gu h-raidh air an t-Srath mar a chi sinn bhuaithe seo:

An am togbhai mil do dhthchannan
Is 'ga dhtthachadh riut fhin
Bhiomaid air 'nar stibhartan
Is 'nar trr gum biomaid ridh.
Cha do thog sinn, riamh b Shamhna dhuit
An am Bealltainn cha do libh
Cha mho thug oich air tuathanach
Bu mh do thruas ri'm feum
Bha an duine ud 'na charaid dhomh
Is cha char dhomh chli a sheinn,
Mus can cch gur brosgull e
Leig thairis e 'na thim
Do bhs a dh'fhg mi muladach
is ann chluinnear a's gach tir
Cha b'iongnadh mi 'gad ionndrainn
An am cnntas thoirt san t- sum.

Bhuaithe sco saoilidh mi gu bheil e gu math soilleir dhuinn mar a cisean san Eilean roimh dheireadh na sechdamh linn deug.

Ach bha fear de na Domhnallaich cuideachd ri brlachd. B'e seo Gilleasbuig no an Ciaran Mabach air a bheil cnntas againn mu mheadhon na seachdamh linne deug. Tha Iain Lom a' toirt cnntas airsan mar seo:

Slan fo d'thriall a Chiarain Mhabaich,
Shibhladh sliabh gun bhiadh gun chadal:
Fraoch fo d'shrin gun bhsd gun bhagradh;
Chuir thu ce fo'n riseal bhradaich.

Rinn thu moch eirigh Di-Dmhnaich.
Cha b'ann gu'n aitreabh a chmhdach
Thoirt a mach nan cas cheum dight'
Chur sradag fo bhraclaich na fela.

Choisinn e an t- iomradh seo a chionn 's gun robh lmh aige ann a bhith a' toirt a mach an aicheamhail air murtairean na Ceapaich. Chaneil air sgeul ach fior bheagan de'n bhardachd aige fhin ach is gasda an dealbh a dh'fhg e againn anns na briathran seo:

Nuair a thigeadh am foghar
Bu bhinn leam gleadhar do chlibh
Dol a ghabhail a' chrnain
Air a' mhointich bhuig ridh
Dol an coinneimh do leannain
Bu ghile feaman is cir;
Gur h-i 'n eilid bu bhoidhche
'S bu bhrisge lghmhora ceum.

Tha e air a radh cuideachd gur h- e a rinn am marbhrann a leanas an uair a chaochail a bhrathair Sir Seumas anns a' bhliadhna 1678.

Fth m'acainn 's mo thrsa
Nach disgear le teud thu
No le torghan na fidhle
Mo dhobhail 's mo lir chreach
Fhir a chumadh I dionach
Dh'aindeoin siantan 'gan ireadh:
'N diugh fo leacainn na h- rach
Gun mo dhil ri thu irigh.

Mar a thuirt n'i mar tha, tha gne brdachd eile againn agus cha tigeadh dhuinn a bhith smaoineachadh gur ann air rainn nan taighean mra a mhain a gheibhte brdachd agus cel. Chaneil teagamh air nach robh bird anns na bailtean thall sa bhos mar a th'ann an diugh, agus barrachd sa tha ann an diugh. Chaneil e cho soirbh ainm a chur orrasan ach an diugh tha sgeul air beagan co dhiubh de shaothair nam brd sin. Is iad seo an treas gne agus tha iadsan a' toirt dhuinn iomraidhean taitneach air doigh beatha an t-sluaigh a nuas troimh na linntinn.

Chaneil ite agamsa an seo gu bhith a' memhrachadh air a ghne brdachd seo, ach faodaidh mi a radh gum faigh sinn 'nam measg seo dealbh ghasda air na linntinn a dh'fhalbh. Ma tha dh.ith oirnn iomradh coimhlionta a thoirt air na linntinn sin thigeadh dhuinn sil a thoirt air saothair nam brd sin. Dh'fhaodainn seo a radh cuideachd gu bheil a bhuaidh orra a bhith smplidh am briathran agus an smuam agus ridh, sibhlach an rannaigheacht Tha iad gun teagamh sam bith 'nan dleab cho luachmhor sa th'againn agus b'e 'n call nach cluinn sinn iad nas trice na thu sinn a' deanamh San latha 'n diugh.

Feedback.  If you have any comments, additions or corrections to this article, please post them in the forum as a new thread here. Please make the title of your post the title of the article and put a link back to the article in your post. You will have to register to join the forum.

[Home] [News] [Magazine] [Bookshop] [Genealogy] [Mail] [Wiki] [Links] [Forum] [Back] [Up] [Next]
 

Google

 

web

clandonald.org.uk

[Chiefs] [Australia] [Canada] [New Zealand] [USA]

We not accept liability for material published on advertisers' and other external sites. Click here to advertise on www.clandonald.org.uk. Hosted by Heart Internet.